Imię, nazwisko, przydomek Rzymianina

Imię i nazwisko rodowe znaczyły więcej dla Rzymianina niż dla Greka, wynikało to istnienia różnic społecznych wyróżniających rody ważniejsze – patrycjuszowskie od rodów plebejskich, które musiały o swoje prawa walczyć. Początkowo na nazwisko Rzymianina składały się dwa człony: imię i nazwisko rodowe. W latach rzeczpospolitej i późniejszych nazwisko składało się z trzech części, a i zdarzało się dodawanie jeszcze innych wyróżnień, były to: imię – praenomen, nazwisko rodowe – nomen gentile, gentilicium, przydomek – cognomen, np. Marcus Tarentius Varro czy Quintus Horatius Flaccus. Jako, że imion (praenomen) nie było wiele dlatego w dokumentach, inskrypcjach, literaturze były oznaczone skrótami. Marcus, Publius, Quintus, Lucius, Gnaeus (Gnejusz), Titus to najbardziej rozpowszechnione, inne występowały rzadziej.
A oto lista imion i ich skrótów:

• A.   Aulus
• Ap.   Appius
• C.   Caius
• Cn.   Gnaeus
• D.   Decimus
• K.   Kaeso
• L.   Lucius
• Mam.   Mamercus
• Ma.   Manilius
• M.   Marcus
• N.   Numerius
• Post.   Postumus
• P.   Publius
• Qu.   Quintus
• Ser.   Servius
• Sex.   Sextus
• T.   Titus
• Ti.   Tiberius
• V.   Vibius
• Vo.   Vopiscus

Rzymianie nie wykazywali się w dziedzinie tworzenia imion zbytnią fantazją czego dowodem są imiona powstałe od liczebników: Quintus (piąty), Sextus (szósty) czy Decimus (dziesiąty).
   Nomen gentile to nic innego jak nazwisko rodowe. Rody, których nazwiska zakończone były na –ius, jak Claudius, Febius, są pochodzenia latyńsko-rzymskiego; a te zakończone na –as, jak Mecenas, lub na –a, jak Paperna, Sienna to rody pochodzenia etruskiego. W skład każdego rodu (gens) wchodziły liczne rodziny, familie, np. w skład rodu Korneliuszów (gens Cornelia) wchodziły rodziny Scypionów, Rufinów, Lentulusów, Cetegów (Scipiones, Rufini, Lentuli, Cethegi).
   Istniał ponadto ścisły związek niektórych imion z poszczególnymi rodami, tak np. imię Appius było obecne tylko w rodzie Klaudiuszów (gens Claudia), Mamercus w rodzie Emiliuszów (gens Aemilia), Kaeso w rodzie Fabiuszów (gens Fabia). Splamienie nazwiska rodowego czynem przynoszącym hańbę wiązało się z wykluczeniem imienia tejże osoby z rodu, np.: w rodzie Klaudiuszów nie używano imienia Lucius a w rodzie Manliuszów imienia Marcus (zakaz ten funkcjonował od 383 r. p.n.e. kiedy to Marcus Manliusz, zwycięzca Ekwów w r. 392 p.n.e. i obrońca Kapitolu podczas ataku Gallów naraził się senatowi i patrycjuszom, występując w obronie interesów plebejuszy; zapomniano o jego zasługach, oskarżono go o zdradę patrycjuszy i rodu na rzecz plebejuszy i strącono ze skały Tarpejskiej).
   Użycie przydomka weszło w życie od momentu kiedy ród zaczął się rozrastać i dzielić na liczne rodziny. Pierwsze cognomen przyjmowali patrycjusze i były związane z rolnictwem i hodowlą bydła – głównymi zajęciami ówczesnych Rzymian. I tak oto: Pilumnus – ten kto wynalazł pilum – tłuczek do stepy; Piso – od czasownika pisere – obijać stępą, młócić. Cyceronowie, Lentulowie, Fabiusze swe nazwiska rodowe wywodzili od nazw uprawianych roślin: cicer – groch, lens – groch, faba – bób; ród Juniuszów otrzymał przydomek Babulcus – ponieważ wyróżniali się umiejętnością hodowli wołów. Przydomki powstawały również od cechy charakterystycznej członka rodziny: Cato – sprytny, Cincinnatus – kędzierzawy.
   Nazwisko czteroczłonowe spotyka się już od czasów Rzeczypospolitej. Czwarty człon to ag nomen – drugi przydomek nadawany obywatelowi za dokonanie jakiegoś sławnego czynu, lub dla upamiętnienia pełnionej przezeń funkcji czy piastowanej godności; np. Publius Cornelius Scipio po zwycięstwie nad Hannibalem pod Zamą w 201 r. p.n.e. otrzymał przydomek Africanus; Marcus Porcius Cato został wyróżniony przydomkiem Censorius, za wybitą działalność cenzorską. Przydomek za zasługi był dziedziczny – otrzymywał go najstarszy syn lecz z biegiem czasu zwyczaj ten zanikł.
   Gdy nadchodziła wielka chwila w życiu młodego Rzymianina a mianowicie wpisanie go na listę obywateli, w aktach i dokumentach wczesnego okresu podawano tylko imię i nazwisko ojca. Gajusz Juliusz Cezar wprowadził w r. 49 p.n.e. ustawę nazwaną Julijską (lex Iulia municipialis), która nakazywała w sprawach urzędowych podawanie trzech członów nazwiska, imię ojca i przynależność do tribus. Znane są przypadki kiedy to w inskrypcjach spotykane jest imię dziadka czy nawet pradziadka, stosowano więc skróty: syn Marka - filius Marci = f (lub fil) Marci; wnuk Publiusza – nepos Publius = n. Publi. Rzym dzielił się na 35 dzielnic (tribus), których nazwy również podawano w skrótach:

AEM   Ilia (Aemilia itp.)	HOR   atia	ROM   ilia
ANI   ensis	LE   monia	ASAB   atina
ARN   iensis	MAE   cia	SCAP   tia
CLA   udia	MEN   enia	SER   gia
CAM   Ilia	OUF   entina	STE   llatina
CLV   stumina	PAL   atina	SUB   urana
COL   lina	AOA   iria	TER   etina
COR   nelia	POL   iia	TRO   mentina
ESQ   uilina	POM   ptinia	VEL   ina
FAB   ia	PUB   lilia	VOL   tinia
FAL   erna	PUP   inia	VOT   uria
GAL   eria	QUIR   ina

Przykładowy zapis urzędowy:
M.TULLIUS  M.F.  M.N.  M.PR.  COR. Cicero –odczytamy to w ten sposób:
Marcus Tullius, Marci filius, Marci nepos, Marci pronepos, Cornelia tribu, Cicero. Można zauważyć, że w rodzinie Cycerona zachowało się imię Marek. I kolejny przykład:
M.METILIUS  C.F.  POM. Marcellinus – co otrzymujemy: Marcus Metilius, Cai filius, Pomptina tribu, Marcellinus.
   Imię córki to imię rodowe ojca w formie żeńskiej np. córka Cycerona miała na imię Tullia (Marek Tulliusz Cycero), córka Terencjusza – Terentia (czyli Terencja) itp. Nierzadko dodawano praenomen, którym był zazwyczaj liczebnik np. Tertia – trzecia. Gdy kobiecie przyszło wyjść za mąż to zachowywała swe nazwisko rodowe jako imię i dodawano do tego przydomek męża w drugim przypadku np. Terentia Ciceronis – Terencja Cycerona. W formie oficjalnej brzmiało to tak: Terentia, Terenti f. (=filia), Ciceronis – Ternecja, córka Terencjusza, Cycerona. Po nastaniu cesarstwa kobiety nierzadko miały dwa imiona, ojcowskie i matczyne np.: Aemilia Lepida. Nieobca była zmiana imienia poprzez dodanie sufiksu -ina, -illa, -ulla, - Agrippina, Livilla, Fabulla.
   Każdy obywatel mógł wejść do rodu poprzez adopcję, wtedy otrzymywał pełne nazwisko adoptującego, a swoje nomen gentile poszerzona o formant –anus, zatrzymywał jako drugi cognomen; przykład: Paulus Aemilius adoptowany przez Publiusza Korneliusza Scypiona otrzymał nazwisko: Publius Cornelius Scipio Aemilianus. Były rózne źródła i przyczyny pochodzenia drugiego przydomka: raz zatrzymywano swój przydomek z przed adopcji, innym razem funkcję drugiego cognomen pełniło nazwisko matki mające podkreślić związek rodzin (np.: Servius Cornelius Dolabella Patronius – Cornelius Dolabella po ojcu, a Petronius od imienia matki Petronii), no i oczywiście istniał wariant opisany na początku – drugi przydomek to nazwisko rodowe.
   Gdy mamy doczynienia z niewolnikami to zatrzymywali oni swe imię, a nierzadko w domach bogatych patrycjuszy, gdzie było ich wielu funkcję imienia sprawowało określenie skąd pochodzą, np. Syrus, Lydus, Syra.
   Gdy niewolnik zostawał wyzwalany to otrzymywał nazwisko rodowe (a często i imię)  pana, który go wyzwalał, a swe imię zachowywał jako przydomek, np. wielce zasłużony dla literatury rzymskiej Grek Andronikus z Tarentu (przetłumaczył Odyseję, która stała się dla Rzymian podstawową książką do nauki języka ojczystego (podręcznik szkolny) i w 240 r. p.n.e. wystawił po raz pierwszy w Rzymie grecką komedię i tragedię (przeróbka łacińska), uznaje się to za początek literatury rzymskiej) został wyzwolony przez Liwiusza Salinatora, nazwisko jego brzmiało tak: Lucius Livius Andronikus. Niewolnik i sekretarz Cycerona, Tiro, po wyzwoleniu nazywał się: Marcus Tullius Tiro. Czasami nadawano wyzwoleńcowi nazwisko obywatela, który był w jakiś sposób z nim związany, np. pedagog Cycerona, Dionysius, nazwisko otrzymał po Attyku (Titus Pomponius Atticus), który szczególnie cenił sobie owego pedagoga. Gdy wyzwolenia dokonywała kobieta to niewolnik otrzymywał nomen i nomen gentile ojca i dodatkowo zaznaczano komu zawdzięcza się wolność, np. Marcus Livius, Auguste libertus, Ismarus – Marek Liwiusz, wyzwoleniec Augusty, Ismarus.

^{Źródło: Lidia Winniczuk - "Ludzie, zwyczaje i obyczaje starożytnej Grecji i Rzymu"}